07

Dit artikel hoort bij: Materieelgezien 02

Vaarwel viertonner

Tekst ritmeester Jessica Bode
Foto Jarno Kraayvanger

Nieuwe Scania Gryphus rolt binnen

Hét decennia-oude werkpaard van Defensie wordt nu echt vervangen. De alom bekende viertonner maakt vanaf maandag plaats voor de Scania Gryphus. Wat overigens niet betekent dat de DAF snel uit het straatbeeld verdwijnt. Het duurt nog minstens vier jaar voor de hele krijgsmacht over het nieuwe voertuig beschikt. Een megaproject!

Aantallen

Het gaat in totaal om ruim 2.800 Scania Gryphus 5-tonners, 10-tonners en 15-tonners, inclusief laadbaak of container en optioneel aggregaat. Er zijn er ruim 2.400 bestemd voor de landmacht, meer dan 130 voor de marine en ruim 270 voor de luchtmacht. Het Defensie Ondersteuningscommando krijgt er samen met de marechaussee zo’n twintig. Vanaf volgende week worden vrijwel wekelijks de oude DAF’s met opbouw vervangen door de nieuwe systemen. Deze vervanging maakt deel uit van het Programma Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen (DVOW) van ruim 1,6 miljard euro.

De duizenden exemplaren zijn niet allemaal hetzelfde; er zijn vele tientallen verschillende uitvoeringen. Dat verschil zit onder meer in de modules die op het voertuig gezet worden: van eenvoudige laadbak met huif tot uitschuifbare commandopost en brandstofcontainer. En laat er geen verwarring over ontstaan; de Gryphus is het voertuig, maar het wordt vanwege alle systemen een integraal systeem voor alle krijgsmachtdelen. 

Defensie krijgt de komende jaren ruim 2.800 van deze nieuwe Scania’s.

HO en LO

En dan is er nog een verschil tussen High Operational (HO) en Low Operational (LO). De eerste is met acht wielen en vier assen geschikt voor het écht zware werk en kan bovendien worden voorzien van een gepantserde cabine. De LO wordt vooral ingezet bij rijopleidingen en op vliegbases en beslaat minder dan tien procent van de vloot.

Modules

De Gryphus-combinatie is modulair, ofwel een soort mix & match. De werkplaatscontainer van de één kan in een paar minuten verwisseld worden door de brandstofcontainer van de ander.  Bijvoorbeeld bij onderhoud. Bij de ouderwetse viertonner kan dat niet zo eenvoudig, omdat de laadbak op het voertuig vaststaat. Toch is het niet de bedoeling dat de Gryhpus constant van module wisselt. Programmamanager kolonel Ron Hamelink zegt daarover: “De sets vormen een huwelijk, die moet je alleen bij noodzaak uit elkaar halen.”

De vele tientallen modules kunnen in een paar minuten worden verwisseld.

Wat en wanneer?

Hoewel er de afgelopen maanden her en der al wat Scania’s afgeleverd zijn, wordt maandag op Legerplaats Stroe het startsein gegeven voor de defensiebrede verstrekking van het nieuwe ‘systeem’. Alleen de rijopleidingen van Defensie kregen eind 2019 al 72 lesvarianten (10-tonner LO), want de chauffeurs moeten wel worden bijgeschoold. Het staaltje techniek uit de 21e eeuw is toch even anders dan het jaren 80 model van DAF.

Standaard afmeting

De modules van de Gryphus hebben trouwens een standaard 10 of 20 ft. ISO maat. Daardoor passen ze ook op andere vrachtwagens of op treinen en schepen.

Gebruikerstesten

De levering van de Gryphus HO stond eind 2019 al gepland. Dat de invoering nog ruim een jaar duurde heeft volgens de kolonel verschillende oorzaken. “We stellen hoge eisen en het voertuig wordt onderworpen aan tal van testen. Door de fabrikant, maar ook door ons. Als zaken niet voldoen of anders moeten, wordt het aangepast. Soms kom je daar pas achter bij de gebruikerstesten. Bovendien heeft de productie vanwege corona even stilgelegen.” 

Wie levert wat?

De firma Scania levert alleen de vrachtwagen, eventueel met een laadbak of personeelsmodule. De modulaire containersystemen komen van de Britse producent Marshall Land Systems. De veertig brandstofcontainers worden geproduceerd door het Italiaanse bedrijf AMATEC en de aggregaten zijn van het Nederlandse Brinkmann en Niemeijer. 

Deze partijen leveren ieder hun aandeel af bij de Defensie Uitleen Organisatie (DUO) in Stroe, waar ze gecombineerd worden.  De operationele eenheden halen vervolgens hun systeem in Stroe op. Lastig daarbij is dat de leverschema’s niet parallel lopen. Zo komt de laatste Scania eind 2023 al binnen, terwijl Marshall tot 2025 nodig heeft om alle containers te leveren. Dit vraagt wat van de planningsvaardigheden van de landmacht, die verantwoordelijk is voor de fysieke omwisseling.

Hoewel er de afgelopen maanden her en der al wat Scania’s afgeleverd zijn, wordt maandag op Legerplaats Stroe het startsein gegeven voor de defensiebrede verstrekking van het nieuwe ‘systeem’.

Wordt het wel een succes?

Terug naar midden jaren '80. De invoering van de viertonner. Er zijn sindsdien vrijwel geen militairen geweest die hier niet in gezeten hebben. Al was het maar tijdens de militaire opleiding, waarbij je met helm scheef op je hoofd schuddend achterin zat. Dit oersterke exemplaar is bijna niet weg te denken uit de organisatie.

Wordt de Gryphus wel net zo’n succesnummer? “Nee”, grapt Hamelink. “Want dit systeem is nóg indrukwekkender. Enorm robuust en modern. Met elf meter bovendien vier meter langer en ook fors hoger en breder dan z’n voorganger. Het is een enorme stap voorwaarts.”

Benieuwd naar de belangrijkste, technische eigenschappen van dit gloednieuwe voertuig? Klik op de plusjes in de twee foto's hieronder voor meer informatie:

Het voertuig is er in een high en low operational versie. Bij de eerste kan de gehele cabine worden vervangen door een gepantserd exemplaar. In de oude viertonner zorgden losse ballistische platen voor die bescherming. De leswagen is een low operational truck, waarbij ook de infrarood- en oorlogsverlichting ontbreekt.

Voor- en achterop de wagen zitten camera’s die een duidelijk beeld van dode hoeken naar de cabine doorspelen.

Achter de cabine kunnen naast het reservewiel optioneel een kraan, opslagkist of aggregaat geplaatst worden. De viertonner moest die laatste meenemen op een aanhangwagen.

Het drie-assige lesvoertuig zoals op deze afbeelding is zes-wiel aangedreven. De truck voor de parate eenheden heeft vier assen en is met elf meter nog een stukje langer dan dit exemplaar.

Vergeleken met zijn civiele broer staat de militaire Scania extra hoog boven de weg. Met een bodemvrijheid onder het differentieel van 34 centimeter kan hij makkelijk het terrein in. De enkele wielen verminderen de weerstand wat het manoeuvreren in zwaar terrein verbetert.

Aan beide zijden bevindt zich een brandstoftank. De chauffeur kan vanuit de cabine kiezen voor het gebruik van een of beide tanks. Bij schade aan een van de tanks kan toch worden doorgereden.

AdBlue is een vloeistof die in de hete uitlaatgassen gespoten wordt. Stikstofoxiden uit de verbranding worden omgezet in elementair stikstof en water waardoor schade voor het milieu wordt verkleind.

Nu staat er een (verlaagde) container op, maar achterop kan een module naar keuze worden geplaatst. Van eenvoudige personeelsmodule tot een uitschuifbare commandopost en brandstoftank.

Een eis van Defensie was de mogelijkheid om met containers in het terrein te rijden. Daarvoor is een speciaal bewegelijk frame op het chassis gemonteerd zodat lading en chassis vrij van elkaar kunnen bewegen.

De viertonner stond gelijk aan zwarte rook en stank. Gezond was dat zeker niet. De uitlaat van de Scania steekt omhoog. Je loopt dus niet meer door de rook. Bovendien is de nieuwe motor veel milieuvriendelijker.

Geen zonnedak voor mooie zomerdagen maar een ontsnappingsluik. Doe het alleen in noodgevallen; een Scaniamonteur is anderhalf uur bezig om het luik terug te plaatsen.

Differentieelsper

Wanneer de wagen deels op de weg en deels in de modder staat zorgt de differentieelsper ervoor dat ook het wiel met tractie genoeg koppel krijgt en tractie heeft zodat de truck in beweging komt.

Zuinigheidsscore

De wagen voldoet aan de Euro 6 norm (de meest recente Europese emissienorm, red.). Om de chauffeur te helpen het meeste uit de wagen te halen geeft de boordcomputer zuinigheidsscores aan. Hij beoordeelt je bijvoorbeeld op vooruitkijken (eerder gas loslaten en uit laten rollen), de meest handige manier van remmen (om de remblokken te sparen) en heuvelachtig terrein (tijdig gas loslaten richting de top, en juist gebruik hulpremmen).

Automaat

Een computer bedient voor de chauffeur de twaalf versnellingen waardoor hij voelt als een automaat. De chauffeur kan in moeilijk terrein het schakelen overnemen.

Voorruitverwarming

In de winter was het ouderwets krabben bij de viertonner, soms zelfs aan de binnenkant. Met voorruitverwarming is dit verleden tijd.

Ruitenwisser interval

Vroeger werd er op bespaard en had je maar twee opties, of uit. Later kwam er nog een knop voor interval bij. Tegenwoordig zit er op de Scania een regensensor waardoor de ruitenwisser automatisch aan gaat.

Boordcomputer

Oliepeil, bandenspanning, brandstofverbruik en actieradius checkt de bestuurder vanuit de boordcomputer. Een oliepeilstok is er niet meer bij, alleen als de cabine voorover staat. Bij motorstoring kan Scania op afstand het systeem uitlezen en resetten.

Beugel voor verbindingsmiddelen

In de parate versie zit een stalen beugel over de hele breedte van het dashboard. Hierop kunnen verbindingsmiddelen worden aangebracht. Een extra ingebouwde doos geeft het peil voor de twee brandstoftanks aan en heeft meerdere 12 en 24 Volt aansluitingen voor apparatuur.